Nhân viên tự ý dùng tiền công ty: biển thủ hay bội tín?

Bài viết này dựa trên luật Đài Loan. Buổi tư vấn diễn ra bằng tiếng Trung; nếu cần phiên dịch, hãy cho chúng tôi biết khi gửi yêu cầu.

Nhân viên tự ý dùng tiền công ty là biển thủ hay bội tín?

Điểm mấu chốt là nhân viên có đang “giữ” khoản tiền hoặc tài sản đó hay không. Nếu vì công việc mà nhân viên đang giữ tài sản của công ty rồi đem dùng như của mình, chẳng hạn tự ý lấy tiền mặt đang được giao quản lý, thì đó là tội biển thủ trong công việc theo Điều 336. Nếu nhân viên không trực tiếp giữ tài sản, nhưng dùng quyền quyết định trong công việc để làm trái nhiệm vụ và gây thiệt hại cho công ty, chẳng hạn khai khống chi phí để thanh toán, hoặc ưu ái một nhà cung cấp để nhận tiền lại quả, thì có thể phạm tội bội tín theo Điều 342. Đây là hai tội danh theo luật Đài Loan; đừng đồng nhất chúng với tội tham ô tài sản hay tội lạm dụng tín nhiệm chiếm đoạt tài sản ở Việt Nam, dù có những điểm giống nhau.

Tội biển thủ đòi hỏi có ý định chiếm làm của mình hoặc của người khác một cách trái pháp luật. Tội bội tín đòi hỏi có ý định mang lại lợi ích bất hợp pháp cho mình hoặc người khác, hoặc có ý định gây hại cho người đã giao việc. Trên thực tế, tòa án xét quan hệ nắm giữ tài sản, nội dung nhiệm vụ và hành vi cụ thể để xác định tội danh, và có những vụ cùng lúc liên quan đến cả hai tội.

Tội biển thủ trong công việc cấu thành thế nào và bị phạt đến đâu?

Chiếm làm của mình tài sản đang giữ vì công việc bị phạt tù từ sáu tháng đến năm năm, có thể phạt tiền kèm theo đến 90.000 Đài tệ (Điều 336 khoản 2). Nếu tài sản được giữ vì công vụ hoặc vì lợi ích công, mức phạt là tù từ một đến bảy năm, có thể phạt tiền kèm theo đến 150.000 Đài tệ (Điều 336 khoản 1). Hành vi chưa đạt cũng bị phạt (Điều 336 khoản 3).

Khi nào tội được coi là đã hoàn thành? Thực tiễn xét xử dựa vào việc người đó đã thể hiện ra bên ngoài ý định biến tài sản mình đang “giữ” thành tài sản “của mình” hay chưa; không cần đợi đến khi công ty thật sự bị hụt tiền. Đây là quan điểm của thực tiễn xét xử, và mỗi vụ vẫn phải xét theo tình tiết cụ thể. Yếu tố cơ bản của tội biển thủ được quy định ở Điều 335.

對於公務上或因公益所持有之物，犯前條第一項之罪者，處一年以上七年以下有期徒刑，得併科十五萬元以下罰金。對於業務上所持有之物，犯前條第一項之罪者，處六月以上五年以下有期徒刑，得併科九萬元以下罰金。前二項之未遂犯罰之。（刑法第336條）

Tóm tắt không chính thức: Chiếm làm của mình tài sản giữ vì công vụ hoặc vì lợi ích công bị phạt tù từ một đến bảy năm; tài sản giữ vì công việc bị phạt tù từ sáu tháng đến năm năm; cả hai trường hợp đều có thể phạt tiền kèm theo, và hành vi chưa đạt cũng bị phạt.

Tội bội tín cần những yếu tố gì, khác biển thủ ở đâu?

Người được giao xử lý công việc cho người khác, vì muốn mang lại lợi ích bất hợp pháp cho mình hoặc người khác, hoặc muốn gây hại cho người giao việc, mà làm trái nhiệm vụ và gây thiệt hại cho tài sản hay lợi ích khác của người giao việc, thì phạm tội bội tín theo Điều 342. Mức phạt là tù đến năm năm hoặc giam giữ ngắn hạn, và/hoặc phạt tiền đến 500.000 Đài tệ; hành vi chưa đạt cũng bị phạt.

Khác với biển thủ, tội bội tín không đòi hỏi người đó phải giữ một tài sản cụ thể. Điều quan trọng là họ có làm trái lòng tin khi xử lý công việc được giao hay không: ví dụ, người quản lý lạm dụng quyền phê duyệt để ưu ái một nhà cung cấp và nhận tiền lại quả, dù không trực tiếp lấy tài sản của công ty, vẫn có thể phạm tội bội tín. Riêng với công ty phát hành chứng khoán theo Luật Giao dịch Chứng khoán, hành vi bội tín của thành viên hội đồng quản trị, người quản lý… còn có thể thuộc Điều 171 của luật này. Theo Quyết định 108年度台上大字第2261號 của Hội đồng xét xử lớn về hình sự (刑事大法庭) thuộc Tòa án Tối cao (năm 2020), nếu chỉ một hành vi mà vừa phạm tội giao dịch trái thông lệ kinh doanh (Điều 171 khoản 1 mục 2), vừa phạm tội bội tín đặc biệt (mục 3), thì chỉ xử theo tội nặng hơn. Quy định này chỉ áp dụng cho những công ty và những người được nêu trong điều luật đó, phạm vi khác với tội bội tín thông thường ở Điều 342 nói trên; luật chứng khoán được sửa đổi ra sao sau đó cần kiểm tra lại, và mỗi vụ vẫn tùy tình tiết cụ thể.

Có phải công ty làm đơn thì mới truy tố được không?

Không. Về nguyên tắc, biển thủ trong công việc và bội tín là tội công tố: công tố viên biết có dấu hiệu phạm tội là có thể điều tra và truy tố theo luật, không cần công ty bị hại làm đơn. Ngoại lệ liên quan đến quan hệ thân thích: theo Điều 338 và 343, quy định ở Điều 324 cũng áp dụng cho hai tội này. Nếu người phạm tội và người bị hại có quan hệ huyết thống trực hệ, là vợ chồng hoặc là người thân cùng chung sống và chung tài sản, tòa án có thể miễn hình phạt (khoản 1); đây là khả năng được miễn, không phải đương nhiên được miễn.

Theo Điều 324 khoản 2, nếu hành vi xảy ra giữa những người thân vừa nêu, hoặc giữa những người có quan hệ huyết thống trong phạm vi năm bậc hay quan hệ thân thích do hôn nhân trong phạm vi ba bậc, thì chỉ truy tố theo yêu cầu. Vụ biển thủ hay bội tín thông thường giữa công ty và nhân viên không phải người thân thì không thuộc ngoại lệ này.

於直系血親、配偶或同財共居親屬之間，犯本章之罪者，得免除其刑。前項親屬或其他五親等內血親或三親等內姻親之間，犯本章之罪者，須告訴乃論。（刑法第324條，依第338條、第343條準用於侵占罪章及詐欺背信罪章）

Tóm tắt không chính thức: Nếu phạm tội giữa những người có quan hệ huyết thống trực hệ, vợ chồng hoặc người thân chung sống và chung tài sản, có thể được miễn hình phạt; giữa những người thân này, hoặc giữa những người có quan hệ huyết thống trong phạm vi năm bậc hay thân thích do hôn nhân trong phạm vi ba bậc, thì chỉ truy tố theo yêu cầu.

Phát hiện nhân viên biển thủ tiền, công ty nên làm gì?

Vì biển thủ và bội tín về nguyên tắc là tội công tố, công ty có thể nộp đơn yêu cầu truy tố hoặc tố giác với cơ quan cảnh sát có thẩm quyền hoặc viện công tố địa phương. Đồng thời, hãy nhanh chóng lưu giữ hồ sơ phê duyệt, chứng từ kế toán, bảng đối chiếu tài khoản… để chứng cứ không bị tiêu hủy và dòng tiền còn truy lại được. Cũng cần để ý thời hiệu của cả yêu cầu dân sự lẫn hình sự, và cân nhắc xin kê biên tạm thời hoặc biện pháp bảo toàn khác, để nhân viên không tẩu tán tài sản trong lúc đang điều tra, làm ảnh hưởng đến việc đòi bồi thường sau này.

Nhân viên bị cáo buộc biển thủ hoặc bội tín có những quyền gì?

Theo Điều 95 Bộ luật Tố tụng Hình sự, trước khi bị lấy lời khai hay hỏi cung, nhân viên phải được cho biết mình bị nghi phạm tội gì và tội danh là gì, được quyền giữ im lặng, được chọn luật sư bào chữa, và được yêu cầu điều tra những chứng cứ có lợi cho mình. Với tội biển thủ, cần xem có ý định chiếm làm của mình trái pháp luật hay không; với tội bội tín, cần xem có ý định mang lại lợi ích bất hợp pháp cho mình hoặc người khác, hay ý định gây hại cho người giao việc hay không. Nếu tranh chấp bắt nguồn từ một quyết định kinh doanh hoặc do hiểu sai phạm vi được giao quyền, còn phải làm rõ có thật sự làm trái nhiệm vụ và có cố ý hay không; không thể chỉ vì công ty bị thiệt hại mà cho rằng đã phạm tội. Nếu nhận được giấy mời làm việc của cảnh sát, xem thêm cách chuẩn bị trước khi đến làm việc với cảnh sát.

Công ty có thể vừa yêu cầu truy tố hình sự, vừa đòi bồi thường dân sự không?

Được. Yêu cầu truy tố hình sự và đòi bồi thường dân sự là hai thủ tục riêng. Theo Điều 184 khoản 1 Bộ luật Dân sự, công ty có thể đòi nhân viên bồi thường nếu người đó cố ý hoặc vô ý xâm phạm trái pháp luật quyền tài sản của công ty, không cần chờ vụ án hình sự đi đến đâu. Khoản 2 của điều này còn quy định: ai vi phạm luật nhằm bảo vệ người khác mà gây thiệt hại thì cũng phải bồi thường, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi.

因故意或過失，不法侵害他人之權利者，負損害賠償責任。故意以背於善良風俗之方法，加損害於他人者亦同。違反保護他人之法律，致生損害於他人者，負賠償責任。但能證明其行為無過失者，不在此限。（民法第184條）

Tóm tắt không chính thức: Ai cố ý hoặc vô ý xâm phạm trái pháp luật quyền của người khác thì phải bồi thường; cố ý gây thiệt hại cho người khác bằng cách trái thuần phong mỹ tục cũng vậy. Vi phạm luật nhằm bảo vệ người khác mà gây thiệt hại thì phải bồi thường, trừ khi chứng minh được mình không có lỗi.

Khi nào nên hỏi luật sư?

Dù bạn là công ty đang cân nhắc yêu cầu truy tố, giữ chứng cứ và đòi bồi thường, hay là nhân viên vừa nhận thông báo điều tra nội bộ, giấy mời của cảnh sát hoặc giấy triệu tập của công tố viên, nên hỏi luật sư trước khi trình bày hay quyết định bất cứ điều gì, để hiểu rõ quyền, nghĩa vụ của hai bên và các lựa chọn về thủ tục. Trang này là thông tin chung, không phải ý kiến pháp lý cho vụ việc cụ thể.