Bài viết này dựa trên luật Đài Loan. Buổi tư vấn diễn ra bằng tiếng Trung; nếu cần phiên dịch, hãy cho chúng tôi biết khi gửi yêu cầu.
Một tội có phải là tội chỉ truy tố theo yêu cầu hay không là do điều luật về tội đó quy định. Với tội chỉ truy tố theo yêu cầu, người có quyền phải nộp đơn trong vòng sáu tháng kể từ khi biết ai là thủ phạm. Bạn có thể nộp đơn viết hoặc trình bày trực tiếp với cảnh sát hay công tố viên. Nếu nhận quyết định không truy tố, người đã nộp đơn có mười ngày để yêu cầu xét lại (再議). Với tội chỉ truy tố theo yêu cầu, bạn có thể rút đơn trước khi kết thúc phần tranh luận ở phiên tòa sơ thẩm, nhưng đã rút thì không được nộp lại.
Tội chỉ truy tố theo yêu cầu khác gì với tội khác?
Với tội chỉ truy tố theo yêu cầu (告訴乃論), vụ án chỉ được truy cứu khi người bị hại hoặc người có quyền khác nộp đơn yêu cầu truy tố hợp lệ. Nếu trong lúc điều tra phát hiện đây là loại tội này mà chưa ai nộp đơn, cơ quan điều tra phải hỏi người bị hại hoặc người có quyền khác khi họ đến trình bày xem họ có muốn yêu cầu truy tố không (xem phần "Nộp đơn bằng cách nào?" bên dưới). Nếu hết thời hạn mà không nộp, hoặc đã nộp rồi rút lại, thì vụ án không thể bị truy cứu nữa. Cách làm này gần giống việc khởi tố theo yêu cầu của bị hại ở Việt Nam, nhưng tội nào thuộc loại này là do luật Đài Loan quy định. Với các tội khác, chỉ cần công tố viên biết có dấu hiệu phạm tội là phải chủ động điều tra, dù người bị hại có nộp đơn hay không (Điều 228 khoản 1).
Tội nào thuộc loại chỉ truy tố theo yêu cầu thì phải xem điều luật của từng tội, không phải tội nào cũng như nhau. Ví dụ, Điều 287 Bộ luật Hình sự quy định tội gây thương tích thông thường theo Điều 277 khoản 1 (trừ trường hợp công chức phạm tội khi thi hành công vụ) và tội vô ý gây thương tích theo Điều 284 là tội chỉ truy tố theo yêu cầu. Điều 314 cũng quy định như vậy với tội xúc phạm công khai theo Điều 309 và tội phỉ báng theo Điều 310. Với các tội khác, nên kiểm tra theo từng vụ.
Ai được yêu cầu truy tố, và tố giác khác gì?
Người bị hại có quyền yêu cầu truy tố (告訴; Điều 232 Bộ luật Tố tụng Hình sự). Người đại diện theo pháp luật hoặc vợ, chồng của người bị hại cũng có thể tự mình nộp đơn. Nếu người bị hại đã chết, thì vợ hoặc chồng, người thân trực hệ, người có quan hệ huyết thống bàng hệ trong phạm vi ba bậc thân, người có quan hệ thân thích do hôn nhân trong phạm vi hai bậc thân (tính theo luật Đài Loan), chủ gia đình hoặc thành viên trong gia đình có thể nộp đơn; nhưng với tội chỉ truy tố theo yêu cầu, không được làm trái với ý muốn mà người bị hại đã nói rõ khi còn sống (Điều 233).
Yêu cầu truy tố khác với tố giác (告發). Yêu cầu truy tố chỉ dành cho người bị hại hoặc những người có quyền nói trên. Còn tố giác thì ai cũng làm được: bất kỳ ai biết có dấu hiệu phạm tội đều có thể tố giác với công tố viên hoặc cán bộ cảnh sát tư pháp (司法警察官, người có thẩm quyền điều tra hình sự; Điều 240); công chức biết việc đó khi thi hành công vụ thì bắt buộc phải tố giác (Điều 241). Nếu không phải tội chỉ truy tố theo yêu cầu, người ngoài có thể tố giác để công tố viên điều tra mà không cần có quyền yêu cầu truy tố.
Thời hạn sáu tháng tính từ khi nào?
Với tội chỉ truy tố theo yêu cầu, đơn phải được nộp trong vòng sáu tháng kể từ khi người có quyền biết ai là thủ phạm (Điều 237 khoản 1). "Biết thủ phạm" nghĩa là biết người thực hiện hành vi là ai, chứ không chỉ là biết mình bị hại; trên thực tế, hai thời điểm này có thể khác nhau.
告訴乃論之罪，其告訴應自得為告訴之人知悉犯人之時起，於六個月內為之。得為告訴之人有數人，其一人遲誤期間者，其效力不及於他人。（刑事訴訟法第237條）
Tóm tắt không chính thức: Với tội chỉ truy tố theo yêu cầu, người có quyền phải nộp đơn trong vòng sáu tháng kể từ khi biết ai là thủ phạm; nếu có nhiều người có quyền mà một người để quá hạn, việc đó không ảnh hưởng đến những người khác.
Nếu có nhiều người cùng có quyền yêu cầu truy tố, một người để quá hạn thì những người còn lại vẫn được nộp theo thời hạn của riêng mình (Điều 237 khoản 2). Còn người đã để quá sáu tháng thì mất quyền yêu cầu truy tố với tội đó, và không thể bổ sung về sau.
Nộp đơn bằng cách nào?
Bạn có thể nộp đơn viết hoặc trình bày trực tiếp với công tố viên hay cán bộ cảnh sát tư pháp; nếu trình bày bằng lời thì phải được lập biên bản (Điều 242 khoản 1). Bạn có thể nộp ở cơ quan cảnh sát (ví dụ phân cục cảnh sát khu vực, 分局) hoặc ở viện công tố địa phương, cả hai đều là nơi tiếp nhận hợp lệ; nếu nộp ở cảnh sát, cảnh sát sẽ chuyển vụ việc sang công tố viên điều tra.
Trong khi điều tra, nếu công tố viên hoặc cán bộ cảnh sát tư pháp phát hiện toàn bộ hay một phần hành vi thuộc tội chỉ truy tố theo yêu cầu mà chưa có ai nộp đơn, thì khi người bị hại hoặc người có quyền khác đến trình bày, họ phải hỏi người đó có muốn yêu cầu truy tố không và ghi câu trả lời vào biên bản (Điều 242 khoản 2).
Nộp đơn xong thì vụ việc đi tiếp ra sao?
Sau khi bạn nộp đơn, vụ việc chuyển sang giai đoạn điều tra: cảnh sát có thể mời những người liên quan đến lấy lời khai, hoặc công tố viên triệu tập họ đến trình bày. Nếu bạn là bên bị điều tra và nhận được giấy mời hoặc giấy triệu tập, hãy xem các bài về giấy mời làm việc của cảnh sát và giấy triệu tập của công tố viên. Điều tra có thể kết thúc bằng truy tố, không truy tố hoặc hoãn truy tố. Kết quả tùy vào sự việc và chứng cứ của từng vụ; bài viết không dự đoán kết quả.
Không đồng ý với quyết định không truy tố thì làm gì?
Sau khi nhận quyết định không truy tố hoặc hoãn truy tố, người yêu cầu truy tố có thể, trong vòng mười ngày, làm đơn nêu lý do không đồng ý, nộp qua công tố viên đã ra quyết định, để yêu cầu Trưởng viện công tố cấp trên trực tiếp hoặc Tổng trưởng Công tố (檢察總長) xét lại (Điều 256 khoản 1). Tuy nhiên, nếu trước đó người yêu cầu truy tố đã đồng ý với quyết định theo Điều 253 hoặc 253-1 thì không được yêu cầu xét lại. Thời hạn yêu cầu xét lại và viện công tố cấp trên phải gửi đơn đến đều được ghi trên bản quyết định gửi cho bạn (Điều 256 khoản 2).
Có thể rút đơn yêu cầu truy tố không?
Với tội chỉ truy tố theo yêu cầu, người yêu cầu truy tố có thể rút đơn trước khi kết thúc phần tranh luận ở phiên tòa sơ thẩm (Điều 238 khoản 1). Người đã rút đơn thì không được yêu cầu truy tố lại trong cùng vụ việc (Điều 238 khoản 2). Việc có rút đơn hay không, và có gắn việc rút đơn với thỏa thuận hòa giải hay không, ảnh hưởng đến quyền lợi của chính bạn; hãy hiểu rõ hậu quả "rút rồi không nộp lại được" trước khi quyết định.
Khi nào nên hỏi ý kiến luật sư?
Nên hỏi luật sư nếu bạn chưa chắc tội đó có phải tội chỉ truy tố theo yêu cầu không, thời hạn sáu tháng sắp hết, cần chuẩn bị đơn yêu cầu truy tố, hoặc đang phân vân có nên yêu cầu xét lại quyết định không truy tố hay không. Bài viết chỉ là thông tin chung, không phải ý kiến pháp lý cho vụ việc cụ thể, và việc nộp đơn không bảo đảm một kết quả nhất định.