Bài viết này dựa trên luật Đài Loan. Buổi tư vấn diễn ra bằng tiếng Trung; nếu cần phiên dịch, hãy cho chúng tôi biết khi gửi yêu cầu.
Được, nhưng chỉ với một số tội và trong một khoảng thời gian nhất định. Người bị hại của các tội được luật liệt kê có thể xin tòa cho tham gia tố tụng, sau khi công tố viên truy tố và trước khi kết thúc phần tranh luận ở phiên tòa phúc thẩm (cấp hai). Nếu được chấp thuận, bạn sẽ được báo lịch phiên tòa và được nêu ý kiến về chứng cứ cũng như mức hình phạt. Dù không xin tham gia, bạn vẫn được có người đi cùng và được trình bày ý kiến. Trong vụ án hình sự, pháp luật vẫn dành cho bạn chỗ để lên tiếng và tìm sự giúp đỡ.
Những vụ án nào được xin tham gia?
Theo Điều 455-38 khoản 1 Bộ luật Tố tụng Hình sự, chỉ người bị hại của các tội sau đây mới được xin tham gia, và phải xin trong khoảng từ khi công tố viên truy tố đến trước khi kết thúc tranh luận ở phiên tòa cấp hai. Cơ chế này không hoàn toàn giống tư cách “bị hại” trong tố tụng hình sự Việt Nam: ở Đài Loan, người bị hại phải làm đơn xin, và chỉ với những tội được liệt kê.
- Tội cố ý hoặc vô ý làm người khác chết hoặc bị thương nặng.
- Một số tội được liệt kê từng điều trong Bộ luật Hình sự, như giết người (Điều 271), cố ý gây thương tích nặng (Điều 278) và cướp tài sản (Điều 328), kể cả trường hợp phạm tội chưa đạt được liệt kê.
- Các tội xâm hại tình dục được xác định tại Điều 2 khoản 1 Luật Phòng chống Tội phạm Xâm hại Tình dục.
- Các tội ở Điều 31–34 và Điều 36 Luật Phòng chống Mua bán Người; và các tội ở Điều 32–35, Điều 36 khoản 1–5, Điều 37 khoản 1 Luật Phòng chống Bóc lột Tình dục Trẻ em và Thanh thiếu niên.
Nếu người bị hại không có hoặc bị hạn chế năng lực hành vi, đã chết, hoặc vì lý do bất khả kháng khác mà không thể tự làm đơn, thì người đại diện theo pháp luật, vợ hoặc chồng, người có quan hệ huyết thống trực hệ, người có quan hệ huyết thống bàng hệ trong phạm vi ba bậc, người thân do hôn nhân trong phạm vi hai bậc, chủ hộ hoặc người trong gia đình có thể làm đơn thay. Lưu ý: tội ở Điều 25 Luật Phòng chống Quấy rối Tình dục không nằm trong danh sách này.
Làm đơn thế nào, tòa quyết định ra sao?
Bạn phải nộp đơn bằng văn bản cho tòa ở mỗi cấp xét xử, ghi rõ vụ án, thông tin về bị cáo, quan hệ với người bị hại (nếu làm đơn thay), cùng mục đích và lý do xin tham gia (Điều 455-39). Tòa sẽ hỏi ý kiến công tố viên, bị cáo, luật sư bào chữa và người hỗ trợ, rồi cân nhắc tính chất vụ án, quan hệ giữa người làm đơn với bị cáo, tiến độ tố tụng và lợi ích của người làm đơn: thấy phù hợp thì chấp thuận, không phù hợp thì bác đơn. Không thể kháng cáo quyết định này (Điều 455-40).
Được tham gia rồi thì có những quyền gì?
- Người đại diện: Bạn có thể chọn người đại diện vào bất cứ lúc nào; nếu chưa chọn, một phần quy định về chỉ định luật sư bào chữa ở Điều 31 được áp dụng tương tự (Điều 455-41).
- Xem hồ sơ: Nếu người đại diện là luật sư, trong giai đoạn xét xử luật sư được đọc, chép, sao lại hoặc chụp hồ sơ và vật chứng. Nếu không có người đại diện, hoặc người đại diện không phải là luật sư, bạn có thể nộp trước lệ phí để xin bản sao; tòa có thể hạn chế trong những trường hợp liên quan đến đời tư và các trường hợp khác (Điều 455-42).
- Được báo lịch: Bạn và người đại diện đều phải được báo ngày phiên chuẩn bị và ngày xét xử (Điều 455-43–455-44).
- Nêu ý kiến: Mỗi khi xem xét xong một chứng cứ, thẩm phán chủ tọa phải hỏi bạn có ý kiến gì không, và cho bạn cơ hội phù hợp để tranh luận về giá trị chứng minh của chứng cứ đó. Trước khi tòa bàn đến hình phạt, bạn được nêu ý kiến về mức hình phạt (Điều 455-46–455-47).
Không xin tham gia, bạn vẫn được bảo vệ những gì?
Khi bị hỏi trong giai đoạn điều tra hoặc khi có mặt tại phiên tòa, nếu bạn đồng ý, người thân, bác sĩ, nhà tâm lý, nhân viên tư vấn, nhân viên xã hội hoặc người bạn tin cậy có thể đi cùng bạn (Điều 248-1 và 271-3 Bộ luật Tố tụng Hình sự). Công tố viên và tòa án phải chú ý bảo vệ đời tư của bạn, và có thể dùng vách ngăn hoặc cách khác để tách bạn khỏi bị cáo (被告; tại Đài Loan, cách gọi này còn dùng cho người đang bị điều tra, chưa bị truy tố ra tòa; Điều 248-3 và 271-2).
Vào ngày xét xử, tòa phải triệu tập người bị hại hoặc gia đình và cho họ cơ hội trình bày ý kiến, trừ những trường hợp ngoại lệ luật định (Điều 271 khoản 2). Nếu không đồng ý với bản án, người yêu cầu truy tố hoặc người bị hại có thể nêu lý do và đề nghị công tố viên kháng cáo (Điều 344 khoản 3).
Dịch vụ bảo vệ theo Luật Bảo vệ Quyền lợi Người bị hại do Tội phạm
Đối tượng được bảo vệ gồm người bị xâm phạm quyền tự chủ tình dục do tội phạm, người bị thương nặng và gia đình họ, gia đình của người bị chết do tội phạm, cùng các nhóm khác mà luật liệt kê (Điều 13). Tổ chức bảo vệ và các chi hội có thể đi cùng bạn ra tòa và giúp bạn trình bày ý kiến, giúp làm đơn xin tham gia tố tụng, tư vấn tâm lý hoặc hỗ trợ tinh thần trong thời gian tố tụng, và hỗ trợ về y tế, tài chính, chỗ ở (Điều 15). Tùy đánh giá nhu cầu, có thể được trợ cấp chi phí y tế, tư vấn, tố tụng và thuê luật sư (Điều 16). Khi làm nhiệm vụ, cảnh sát và nhân viên viện công tố phải cho bạn biết bạn có quyền xin dịch vụ bảo vệ và tiền bồi thường (Điều 12 khoản 2).
Nếu bạn yêu cầu, viện công tố hoặc tòa án có thể cho bạn tra cứu hoặc nhận thông báo về tiến độ vụ án qua nền tảng thông tin tố tụng hình sự dành cho người bị hại; vụ án người chưa thành niên thì không áp dụng (Điều 26 khoản 1). Khi kiện người phạm tội để đòi bồi thường dân sự, bạn tạm thời chưa phải nộp chi phí tố tụng (訴訟費用; Điều 25 khoản 1). Trong vụ án cố ý phạm tội làm người khác chết, bị thương nặng hoặc bị xâm phạm quyền tự chủ tình dục, khi bị cáo được tòa cho ngừng tạm giam, nếu thấy cần thiết, tòa có thể buộc bị cáo trong tối đa hai năm không được quấy rối, liên lạc, theo dõi hoặc đến gần nhà ở, nơi làm việc của người bị hại (Điều 35 khoản 1).
Tiền bồi thường cho người bị hại do tội phạm
| Loại | Ai có thể được nhận | Mức tiền theo luật (Đài tệ) |
|---|---|---|
| Bồi thường cho người bị xâm hại tình dục | Người bị xâm phạm quyền tự chủ tình dục do tội phạm | 100.000–400.000 |
| Bồi thường cho người bị thương nặng | Người bị thương nặng do tội phạm | 800.000–1.600.000 |
| Bồi thường cho thân nhân người chết | Thân nhân của người bị chết do tội phạm | 1.800.000 |
Hồ sơ làm bằng văn bản, kèm giấy tờ chứng minh, nộp cho hội đồng xét bồi thường ở viện công tố địa phương nơi xảy ra tội phạm (Điều 61–62). Quyền yêu cầu mất nếu trong năm năm kể từ khi biết mình bị hại mà không thực hiện, và cũng mất nếu đã quá mười năm kể từ khi việc bị hại xảy ra; người bị hại lúc còn chưa thành niên vẫn có thể làm đơn trong năm năm sau khi thành niên (Điều 63). Nếu cần gấp, có thể xin tiền bồi thường tạm thời, tối đa 400.000 Đài tệ (Điều 68–69). Thỏa thuận trả thù lao cho người khác làm hồ sơ thay là vô hiệu (Điều 73 khoản 2). Các quy định về tiền bồi thường này có hiệu lực từ ngày 1/7/2023. Được nhận hay không, và có bị giảm mức hay không, tùy điều kiện luật định; không phải cứ làm đơn là được.
Khi nào nên hỏi luật sư?
Muốn biết có nên xin tham gia tố tụng hay không, cần chuẩn bị ý kiến về chứng cứ và mức hình phạt thế nào, hay hồ sơ xin bồi thường cần giấy tờ gì, bạn có thể hỏi luật sư trước rồi mới quyết định. Trang này là thông tin chung, không phải ý kiến pháp lý cho vụ việc cụ thể.