Bài viết này dựa trên luật Đài Loan. Buổi tư vấn diễn ra bằng tiếng Trung; nếu cần phiên dịch, hãy cho chúng tôi biết khi gửi yêu cầu.
Nếu bạn không hiểu tiếng, cơ quan tiến hành tố tụng phải bố trí phiên dịch, kể cả khi cảnh sát lấy lời khai (Điều 99 và Điều 100-2 Bộ luật Tố tụng Hình sự Đài Loan, 刑事訴訟法). Thời gian chờ phiên dịch đến không tính vào thời hạn 24 giờ, nhưng tối đa chỉ 6 giờ (Điều 93-1). Cục Cảnh sát Quốc gia (警政署) có bản thông báo quyền bằng 16 ngôn ngữ, trong đó có tiếng Việt. Biên bản phải được đọc lại cho bạn nghe hoặc đưa bạn tự đọc; nếu bạn từ chối ký, biên bản phải ghi lý do (Điều 41). Lý do bắt phải được báo bằng văn bản cho chính bạn và người thân, bạn bè mà bạn chỉ định (Điều 89). Cơ quan đại diện nước của bạn tại Đài Loan giúp được đến đâu thì căn cứ theo thông báo chính thức của cơ quan đó.
Không nói được tiếng Trung, cảnh sát có được hỏi thẳng không?
Khi bất đồng ngôn ngữ, luật bắt buộc phải có phiên dịch (通譯). Bị cáo (被告 — luật Đài Loan dùng từ này ngay từ giai đoạn điều tra, tương đương cả “bị can” lẫn “bị cáo” ở Việt Nam) không hiểu ngôn ngữ thì phải được phiên dịch; khi cần, có thể hỏi bằng văn bản hoặc yêu cầu trả lời bằng văn bản (Điều 99 khoản 1). Khi cảnh sát lấy lời khai người bị tình nghi (犯罪嫌疑人), các quy định này cũng được áp dụng (Điều 100-2). Người làm chứng, người bị hại và những người khác được hỏi cũng có quyền có phiên dịch như vậy (Điều 99 khoản 2).
Theo Cục Cảnh sát Quốc gia, cơ quan cảnh sát nào cũng có danh sách phiên dịch viên để liên lạc. Nếu là ban đêm, hoặc trong danh sách không có người phù hợp, cảnh sát sẽ gọi đường dây 1955 của Bộ Lao động (勞動部) hoặc đường dây 1990 của Cục Di trú Quốc gia (移民署, NIA) để lập cuộc gọi ba bên có phiên dịch song ngữ. Theo bộ hỏi đáp về an toàn đời sống dành cho người nước ngoài của Cục Cảnh sát Quốc gia, đường dây 1990 phục vụ tiếng Trung, tiếng Anh và tiếng Nhật 24 giờ; tiếng Việt, tiếng Indonesia, tiếng Thái và tiếng Khmer phục vụ từ thứ Hai đến thứ Sáu, 9:00–17:00 (trừ ngày lễ). Nếu không hiểu cảnh sát nói gì, bạn cứ nói ngay rằng mình cần phiên dịch tiếng Việt.
被告為聽覺或語言障礙或語言不通者，應由通譯傳譯之；必要時，並得以文字訊問或命以文字陳述。前項規定，於其他受訊問或詢問人準用之。但法律另有規定者，從其規定。（刑事訴訟法第99條）
Tóm tắt không chính thức: người khiếm thính, khiếm ngôn hoặc không hiểu ngôn ngữ phải được phiên dịch; khi cần có thể hỏi và trả lời bằng văn bản. Quy định này cũng áp dụng cho những người khác được hỏi, trừ khi luật có quy định riêng.
Thời gian chờ phiên dịch có tính vào 24 giờ không?
Không tính, nhưng tối đa 6 giờ. Khoảng thời gian chưa hỏi được vì phải chờ phiên dịch đến thì không tính vào thời hạn 24 giờ; tuy nhiên thời gian chờ không được quá 6 giờ và không được kéo dài khi không cần thiết (Điều 93-1 khoản 1 mục 6). Trong lúc chờ, không được hỏi bạn (khoản 2 cùng điều). Cách tính 24 giờ và các trường hợp khác không tính vào thời hạn, xem Bị bắt hoặc bị áp giải có những quyền gì? Bắt quả tang, áp giải khẩn cấp và thời hạn 24 giờ.
Khi bị đưa về đồn, bạn được báo những gì? Có bản thông báo quyền bằng tiếng Việt không?
Cảnh sát phải báo ngay tại chỗ lý do bắt và các quyền của bạn theo luật, và có sẵn bản thông báo quyền bằng tiếng nước ngoài. Khi áp giải (拘提) hoặc bắt giữ (逮捕), phải cho người bị bắt biết ngay lý do và các nội dung nêu tại Điều 95 khoản 1 (Điều 89 khoản 1); nội dung từng quyền, xem Bị bắt hoặc bị áp giải có những quyền gì? Bắt quả tang, áp giải khẩn cấp và thời hạn 24 giờ.
Theo thông báo của Cục Cảnh sát Quốc gia, bản thông báo quyền (權利告知書) hiện có 16 ngôn ngữ: Anh, Nhật, Hàn, Tây Ban Nha, Thái, Indonesia, Mã Lai, Ả Rập, Việt, Pháp, Đức, Thổ Nhĩ Kỳ, Hà Lan, Nga, Khmer và Myanmar. Cảnh sát xử lý vụ án có người nước ngoài có thể tải bản phù hợp ngay tại chỗ để người bị bắt hoặc bị áp giải đọc. Lấy bản tiếng Anh làm ví dụ: bản này nêu quyền giữ im lặng, quyền chọn người bào chữa, quyền yêu cầu điều tra chứng cứ có lợi cho mình và việc bạn có đồng ý bị hỏi vào ban đêm hay không.
Có thể nhờ bạn bè, đồng nghiệp hoặc người của công ty môi giới dịch giúp không?
Bạn có thể đề nghị, nhưng người đó có được làm phiên dịch hay không là do cơ quan đang giải quyết vụ việc quyết định. Theo hướng dẫn của Bộ Tư pháp (法務部), nếu đương sự hoặc người liên quan tự đưa người phiên dịch đến, thì trước khi chọn người đó, công tố viên phải tìm hiểu danh tính, khả năng phiên dịch và quan hệ của người đó với người được hỏi (chẳng hạn có phải người của chủ sử dụng lao động hay công ty môi giới không), đồng thời hỏi ý kiến những người được hỏi khác (mục 7).
Tại cơ quan cảnh sát, bộ hỏi đáp của Cục Cảnh sát Quốc gia nêu rõ: nhân viên công ty môi giới nhân lực (人力仲介公司) không được làm phiên dịch trong vụ án liên quan đến chính công việc môi giới của họ; khi đó cảnh sát phải mời phiên dịch khác.
Không hiểu biên bản thì có được từ chối ký không?
Bạn có thể từ chối ký; khi đó biên bản phải ghi lại lý do. Biên bản (筆錄) phải được đọc cho người được hỏi nghe hoặc đưa người đó tự đọc, và phải hỏi xem có chỗ nào ghi sai không; nếu người đó yêu cầu thêm, bớt hay sửa, yêu cầu đó phải được ghi vào biên bản (Điều 41 khoản 2, khoản 3). Người được hỏi được yêu cầu ký tên, đóng dấu hoặc lăn tay vào biên bản; nếu họ từ chối thì phải ghi kèm lý do (khoản 4). Các quy định này cũng áp dụng khi cảnh sát lấy lời khai (Điều 43-1 khoản 1).
Biên bản thường được lập bằng tiếng Trung. Bạn có thể yêu cầu nghe lại nội dung qua phiên dịch; chỉ khi đã xác nhận nội dung đúng, hoặc đã yêu cầu sửa chỗ sai, mới quyết định có ký hay không.
筆錄應命受訊問人緊接其記載之末行簽名、蓋章或按指印。但受訊問人拒絕時，應附記其事由。（刑事訴訟法第41條第4項）
Tóm tắt không chính thức: người được hỏi ký tên, đóng dấu hoặc lăn tay ngay dưới dòng cuối cùng của biên bản; nếu người đó từ chối, phải ghi lại lý do.
Có được báo cho gia đình hoặc bạn bè không?
Được. Bạn có thể chỉ định người thân, bạn bè; lý do bắt phải được báo cho họ bằng văn bản. Khi áp giải hoặc bắt giữ, lý do phải được thông báo bằng văn bản cho người bị bắt và người thân, bạn bè do người đó chỉ định (Điều 89 khoản 2). Vì vậy, khi bị đưa về đồn, hãy nói rõ tên và cách liên lạc của người cần báo.
Gia đình cũng có thể giúp mời luật sư. Người đại diện theo pháp luật, vợ hoặc chồng, người thân trực hệ hoặc họ hàng bàng hệ trong phạm vi ba bậc thân (三親等), chủ gia đình hoặc thành viên cùng gia đình (家長、家屬) của bị cáo hay người bị tình nghi đều có thể tự mình chọn người bào chữa cho họ (Điều 27 khoản 2). Ví dụ, vợ hoặc chồng có thể tự đứng ra mời luật sư mà không cần chờ người bị bắt ủy quyền.
Cơ quan đại diện nước của bạn tại Đài Loan có thể giúp gì?
Bạn có thể liên hệ Văn phòng Kinh tế - Văn hóa Việt Nam tại Đài Bắc (越南經濟文化辦事處) để hỏi về hỗ trợ bảo hộ công dân. Hãy cung cấp nơi đang bị giữ, cơ quan thụ lý và thông tin liên lạc của gia đình nếu có. Phạm vi hỗ trợ và cách liên hệ theo thông báo chính thức của Văn phòng; việc liên hệ này không thay thế quyền yêu cầu luật sư và phiên dịch trong tố tụng tại Đài Loan.
Để tham khảo, Phái bộ Đại diện Hàn Quốc tại Đài Bắc (駐台北韓國代表部) công bố rằng khi công dân bị bắt hoặc bị giam, họ hỗ trợ lãnh sự như đến thăm, cung cấp danh sách luật sư và phiên dịch viên, giải thích thủ tục xét xử hình sự. Họ không trực tiếp phiên dịch hay tư vấn pháp lý, không trả phí phiên dịch hay chi phí tố tụng, không nộp phạt thay, không can thiệp vào việc điều tra hay xét xử và không đàm phán ngoại giao để xin thả người hay giảm án. Viện Hoa Kỳ tại Đài Loan (AIT) thông báo công dân Mỹ bị bắt có thể liên lạc ngay với AIT hoặc nhờ cảnh sát liên lạc giúp, đồng thời nói rõ AIT không thể giúp người đó được thả. Văn phòng Đài Bắc của Hiệp hội Giao lưu Nhật Bản – Đài Loan (日本台灣交流協會台北事務所) phụ trách cả thành phố Đài Trung và công bố danh sách văn phòng luật có thể phục vụ bằng tiếng Nhật, kèm ghi chú rằng đó không phải lời giới thiệu. Với các nước khác, hãy xem thông tin trên trang web của cơ quan đại diện nước đó tại Đài Loan.
Đến viện công tố hoặc tòa án thì phiên dịch được sắp xếp thế nào?
Cả viện công tố địa phương (地檢署) và tòa án đều có chế độ phiên dịch, và bạn có thể chủ động đề nghị. Theo “Những điều cần lưu ý khi cơ quan công tố sử dụng phiên dịch trong vụ án hình sự” (檢察機關辦理刑事案件使用通譯應行注意事項) của Bộ Tư pháp, công tố viên nên chủ động hỏi xem bạn có cần phiên dịch không, và khi gửi giấy triệu tập hay thông báo nên ghi chú hoặc gửi kèm mẫu đơn đề nghị phiên dịch (mục 3). Trung tâm dịch vụ một cửa và quầy báo danh trước phiên làm việc của các viện công tố phải có sẵn mẫu đơn này (mục 8). Vụ án phức tạp có thể dùng từ 2 phiên dịch viên trở lên, một người dịch chính và người kia dịch hỗ trợ (mục 5).
Tại tòa án, đương sự, người làm chứng và những người liên quan không thông thạo tiếng Hoa phổ thông (國語) sẽ được phiên dịch (Điều 98 Luật Tổ chức Tòa án, 法院組織法). Khi cần phiên dịch, tòa án địa phương phải ký hợp đồng theo từng vụ với phiên dịch viên cho các ngôn ngữ cần thiết (特約通譯; Điều 23 khoản 4). Trang web của Tư pháp viện (司法院) có chuyên mục dành cho phiên dịch viên theo hợp đồng, gồm danh sách phiên dịch viên và bảng đối chiếu thuật ngữ pháp lý thường dùng bằng nhiều ngôn ngữ.
訴訟當事人、證人、鑑定人及其他有關係之人，如有不通曉國語者，由通譯傳譯之；其為聽覺或語言障礙者，除由通譯傳譯外，並得依其選擇以文字訊問，或命以文字陳述。（法院組織法第98條）
Tóm tắt không chính thức: đương sự, người làm chứng, người giám định và những người liên quan khác không thông thạo tiếng Hoa phổ thông được phiên dịch; người khiếm thính, khiếm ngôn ngoài phiên dịch còn có thể chọn hỏi và trả lời bằng văn bản.
Khi nào cần luật sư?
Bị cáo có thể chọn người bào chữa (辯護人) bất cứ lúc nào; người bị tình nghi đang bị cảnh sát điều tra cũng vậy (Điều 27 khoản 1). Người bào chữa được có mặt khi bạn bị hỏi, được ghi chép và trình bày ý kiến, trừ khi bị hạn chế hoặc cấm vì những lý do luật định (Điều 245 khoản 2). Khi bất đồng ngôn ngữ, hãy kiểm tra càng sớm càng tốt, ngay trước và sau lần bị hỏi đầu tiên, xem phiên dịch có mặt không và biên bản có ghi đúng lời bạn không. Bài viết mang tính chung, không phải ý kiến pháp lý cho vụ việc cụ thể của bạn.